AI LÀ NGƯỜI PHỤ NỮ TRONG CHÂN DUNG LỤA CỦA LÊ PHỔ?

Theo bài khảo cứu của Jean-François Hubert, chuyên gia nghiên cứu về mỹ thuật Việt Nam, nhân vật trong tranh có thể là Jeanne Rosalie Villessot (19031983), người thân gọi là Nina. Bà là vợ của Ralph Wormeley Curtis Jr. (19081973), con trai họa sĩ Mỹ Ralph Wormeley Curtis. Christies cũng đưa ra giả thuyết này dựa trên hồ sơ gia đình, đồng thời lưu ý danh tính người mẫu vẫn chưa được xác nhận tuyệt đối. Vì vậy, Nina Curtis là cách gọi có căn cứ, nhưng cần được trình bày như một giả thuyết có cơ sở.

Bức tranh được vẽ khoảng năm 1940, bằng mực và màu gouache trên lụa, kích thước 76 × 52 cm. Tranh có chữ ký Hán tự, chữ ký Le Pho và dấu triện của họa sĩ. Tác phẩm từng thuộc gia đình Curtis tại Palazzo Barbaro ở Venice, rồi được truyền lại qua các thế hệ. Hồ sơ này là một trong những căn cứ quan trọng nối chân dung với Nina Curtis.

Palazzo Barbaro là cung điện Phục hưng bên Đại Kênh Venice. Gia đình Curtis mua và trùng tu nơi này vào năm 1885. Cung điện từng là điểm gặp gỡ của giới nghệ thuật và văn chương; nhà văn Henry James thường lưu trú tại đây, còn Robert Browning từng đọc thơ trong những căn phòng của gia đình. Ralph Curtis Jr. và vợ chủ yếu sống tại Palazzo Barbaro. Từ lịch sử gia đình cùng xuất xứ bức tranh, Hubert cho rằng Lê Phổ có thể đã vẽ tác phẩm tại Venice. Đây là nhận định hợp lý theo hồ sơ hiện có, nhưng địa điểm sáng tác vẫn chưa được xác nhận bằng tư liệu trực tiếp.

Bản thân bức chân dung cũng cho thấy Lê Phổ không dừng ở việc ghi lại trang phục và địa vị của người mẫu. Nền tranh được chia thành những mảng be và xanh dịu, làm nổi bật gương mặt cùng bộ váy sáng màu. Nét mực được tiết chế, chủ yếu tạo hình mái tóc và chiếc ghế. Chuỗi ngọc trai ba tầng, váy lụa thêu, nhẫn cưới và chiếc ghế kiểu Pháp gợi một phụ nữ thuộc tầng lớp thượng lưu. Nhưng tư thế ngồi trên tay ghế, bàn tay trái đặt trong cử chỉ lạ và ánh mắt không hướng về họa sĩ khiến nhân vật giữ lại vẻ kín đáo, xa cách. Christies nhận xét biểu cảm của bà vừa tự tin vừa khó nắm bắt.

Một bản vẽ chì của Lê Phổ, Portrait de femme à la robe, được Sothebys ghi niên đại 1940, kích thước 64,5 × 42,5 cm. Kích thước này trùng với bản vẽ chuẩn bị mà Christies nhắc đến trong bài khảo cứu về Portrait de dame. Theo Hubert, bản vẽ cho thấy họa sĩ đã tập trung vào gương mặt, trang phục và phần tựa ghế trước khi hoàn thiện bức tranh trên lụa. Sự tương đồng giúp kết nối hai tác phẩm, còn giả thuyết Nina Curtis dựa chủ yếu vào thông tin gia đình và lịch sử sở hữu.

Các triển lãm gần đây về Lê Phổ cũng giúp đặt câu chuyện vào một bối cảnh rộng hơn. Triển lãm tại Bảo tàng Cernuschi ở Paris giới thiệu tác phẩm Portrait de Mme Balain, trong đó người mẫu được bài điểm triển lãm nhận diện là nữ diễn viên Pháp Blanche Balain. Đây là một phụ nữ có tên gắn với một chân dung khác của Lê Phổ. Tư liệu này không chứng minh Blanche Balain là người trong Portrait de dame; nó cho thấy họa sĩ từng vẽ những phụ nữ Pháp trong môi trường sống và sáng tác của mình.

Triển lãm City of Others: Asian Artists in Paris, 1920s1940s tại National Gallery Singapore giới thiệu Harmony in Green: The Two Sisters của Lê Phổ, cùng những tác phẩm khác có hình tượng nữ. Tên tranh cho biết đó là hai chị em, nhưng hồ sơ triển lãm không xác định họ là người mẫu ngoài đời. Bảo tàng Cernuschi cho biết nhiều họa phẩm của Lê Phổ, Mai-Thu và Vũ Cao Đàm khai thác tích Truyện Kiều, trong đó có cuộc gặp của Kiều, Vân và Kim Trọng. Có thể liên hệ những hình tượng ấy với văn học Việt Nam, nhưng chưa có căn cứ để gọi tên các người mẫu thật trong những tranh này.

Câu chuyện Nina Curtis vì thế nằm ở giao điểm của hội họa và lịch sử gia đình: một người phụ nữ có thể được nhận diện qua hồ sơ Curtis, một cung điện Venice giàu dấu ấn nghệ thuật và một bức chân dung Lê Phổ vẽ trong giai đoạn đầu sự nghiệp tại Pháp. Danh tính ấy vẫn cần thêm chứng cứ, nhưng sức nặng của tác phẩm đã hiện rõ trong chất liệu lụa, bút pháp tinh tế và chiều sâu tâm lý. Portrait de dame xứng đáng được nghiên cứu, bảo tồn và trưng bày lâu dài trong một bảo tàng.