NHỮNG CHIẾC TỦ SƠN MÀI ĐÔNG DƯƠNG MANG TÊN LÊ QUỐC LỘC TẠI CÁC NHÀ ĐẤU GIÁ PHÁP – PHẢI CHĂNG LÀ SÁNG TÁC CỦA HỌA SĨ TRỊNH VÂN?
Trong quá trình nghiên cứu, sưu tầm và tìm hiểu nghệ thuật sơn mài Đông Dương, tôi đặc biệt quan tâm đến một số chiếc tủ và bình phong sơn mài phong cảnh từng xuất hiện tại các nhà đấu giá Pháp trong những năm gần đây.
Điều đáng chú ý là một số chiếc tủ này được các nhà đấu giá giới thiệu dưới tên họa sĩ Lê Quốc Lộc (19181987), một trong những gương mặt tiêu biểu của nghệ thuật sơn mài Việt Nam thế kỷ XX.
Tuy nhiên, khi đối chiếu trực tiếp với những tác phẩm sơn mài có chữ ký của họa sĩ Trịnh Vân, đặc biệt là các sáng tác trong thập niên 1940, tôi nhận thấy những điểm tương đồng rất rõ nét, thậm chí gần như trùng lặp ở nhiều chi tiết tạo hình, cách tổ chức bố cục và phương pháp xử lý phong cảnh.
Đặc biệt, phong cách sáng tác của Trịnh Vân trong nhóm tác phẩm này có một dấu hiệu thị giác rất dễ nhận biết, được lặp lại qua nhiều sáng tác: khối sơn đen lớn nằm gần trung tâm bố cục, xung quanh là những chùm lá tre, lá trúc tỉa vàng, kết hợp với phong cảnh núi đồi, ruộng lúa và những mái nhà thấp thoáng phía xa.
Đây là chi tiết khiến tôi đặc biệt chú ý khi so sánh các tác phẩm.
Trong khi đó, một số chiếc tủ sơn mài khác được ghi tên Lê Quốc Lộc trên thị trường quốc tế lại thể hiện ngôn ngữ tạo hình khác biệt đáng kể. Sự khác nhau về bố cục, cách xử lý hình khối và phương pháp trang trí càng khiến tôi muốn tìm hiểu sâu hơn về căn cứ xác định tác giả.
Liệu một số chiếc tủ sơn mài phong cảnh đang được ghi tên Lê Quốc Lộc tại các nhà đấu giá Pháp có thể thực chất là sáng tác của họa sĩ Trịnh Vân?
Đây không chỉ là câu hỏi về lịch sử mỹ thuật mà còn liên quan trực tiếp đến giá trị thương mại của tác phẩm.
Bởi trên thị trường đấu giá quốc tế, tên tuổi tác giả là một trong những yếu tố quan trọng quyết định giá trị. Một chiếc tủ được xác định là sáng tác của Lê Quốc Lộc có thể đạt mức giá rất cao, trong khi nếu được xác định là tác phẩm của Trịnh Vân, mức định giá có thể khác biệt đáng kể.
Nếu xảy ra nhầm lẫn về tác giả, giá trị giao dịch có thể bị ảnh hưởng rất lớn. Người mua có thể trả một mức giá dựa trên tên tuổi của họa sĩ được công bố, trong khi căn cứ xác định tác giả chưa thực sự đầy đủ.
Chính vì vậy, tôi cho rằng việc nghiên cứu, đối chiếu và xác minh tác giả đối với những chiếc tủ sơn mài này là rất cần thiết.
I. NHỮNG CHIẾC TỦ SƠN MÀI ĐƯỢC GHI TÊN LÊ QUỐC LỘC TẠI PHÁP
1. Marc Labarbe ngày 24/5/2021
Nhà đấu giá Marc Labarbe giới thiệu một chiếc tủ sơn mài phong cảnh, trang trí núi đồi, ruộng lúa, cây cối và những mái nhà thấp thoáng giữa thiên nhiên.
Chiếc tủ có phần chân đế thếp vàng, được giới thiệu dưới tên họa sĩ Lê Quốc Lộc.
Giá bán được ghi nhận: 234.000 euro.
2. Farrando Hôtel Drouot, Paris, ngày 10/6/2022
Chiếc tủ sơn mài hai cánh, kích thước 196 × 130 × 51 cm, trang trí phong cảnh đồng quê Việt Nam với núi đồi, ruộng lúa, cây cối, những mái nhà nhỏ và các chi tiết thực vật tỉa vàng công phu.
Tác phẩm được ước tính 80.000120.000 euro.
Giá búa: 320.000 euro.
Theo Gazette Drouot, kết quả bán được ghi nhận ở mức 412.416 euro, bao gồm phí.
Điều đáng chú ý là catalogue của Farrando ghi nhận tác phẩm không có chữ ký, nhưng vẫn giới thiệu dưới tên Lê Quốc Lộc.
Nhà đấu giá còn công bố lịch sử sở hữu liên quan đến một doanh nhân Pháp từng hoạt động tại Đông Dương vào đầu thập niên 1940.
Theo phần giới thiệu của Farrando, họa sĩ Joseph Inguimberty từng giới thiệu sáng tác của Lê Quốc Lộc cho người sở hữu chiếc tủ. Tác phẩm được đưa về Pháp năm 1946 và tiếp tục lưu giữ trong gia đình.
Đây là thông tin xuất xứ rất đáng quan tâm. Tuy nhiên, để xác nhận đầy đủ, cần có thêm những tài liệu gốc như thư từ, hóa đơn mua bán, hồ sơ đặt hàng hoặc các chứng cứ lịch sử độc lập.
3. Aguttes ngày 26/9/2023
Nhà đấu giá Aguttes giới thiệu một chiếc tủ sơn mài hai cánh, kích thước 140 × 105 × 37 cm, trang trí phong cảnh núi đồi, ruộng lúa, dòng nước, những mái nhà tranh và hệ thống cây cối.
Tác phẩm được thực hiện bằng kỹ thuật sơn mài đa sắc kết hợp vàng và bạc.
Giá bán công bố: 149.500 euro, bao gồm phí và thuế.
Catalogue Aguttes cũng ghi nhận chiếc tủ không có chữ ký, nhưng vẫn giới thiệu dưới tên Lê Quốc Lộc.
Như vậy, ba chiếc tủ kể trên đã đạt những mức giá rất đáng chú ý trên thị trường nghệ thuật Pháp.
Điểm chung của chúng là đề tài phong cảnh Việt Nam, cách tổ chức núi đồi, ruộng lúa và hệ thống thực vật trang trí bằng vàng.
Đặc biệt, hai hồ sơ Farrando năm 2022 và Aguttes năm 2023 đều ghi nhận hiện vật không có chữ ký.
Vậy các nhà đấu giá đã dựa trên những chứng cứ nào để xác định những chiếc tủ này là sáng tác của Lê Quốc Lộc?
Đây là vấn đề tôi cho rằng cần được nghiên cứu và làm rõ.
II. NHỮNG TÁC PHẨM SƠN MÀI CỦA TRỊNH VÂN TƯ LIỆU ĐỐI CHIẾU QUAN TRỌNG
Để tìm hiểu vấn đề này, tôi đã tập hợp và đối chiếu một số tác phẩm sơn mài được thị trường nghệ thuật quốc tế giới thiệu dưới tên họa sĩ Trịnh Vân.
Đáng chú ý là tác phẩm Hunting Scene in the Middle Region of North Vietnam (Cảnh săn bắn ở trung du Bắc Bộ), sáng tác năm 1943.
Tác phẩm từng xuất hiện tại hai phiên đấu giá quốc tế:
Sothebys Hong Kong, ngày 6/10/2014, Lot 288: bán 562.500 HKD.
Christies Hong Kong, ngày 25/11/2018, Lot 354: bán 812.500 HKD.
Đây là cùng một tác phẩm được đấu giá hai lần, không phải hai tác phẩm khác nhau.
Một tác phẩm khác rất đáng chú ý là Rice Fields of the Highlands (Ruộng đồng miền núi), sáng tác năm 1942.
Đây là bình phong sơn mài sáu tấm, kích thước 117,7 × 161 cm, được thực hiện bằng sơn mài nhiều màu kết hợp vàng trên gỗ và có chữ ký tác giả.
Tác phẩm được nhà đấu giá Lynda Trouvé tại Pháp đưa ra đấu giá ngày 8/9/2026, đạt 130.000 euro giá búa, chưa bao gồm phí.
Ngoài ra, trong năm 2026, Le Auction House cũng đã giới thiệu một tác phẩm sơn mài mang tên Trịnh Vân, có nguồn gốc từ thị trường đấu giá Pháp. Đây là tư liệu bổ sung đáng quan tâm trong quá trình tập hợp và đối chiếu phong cách sáng tác của họa sĩ.
Khi đặt các tác phẩm này cạnh nhau, tôi nhận thấy một ngôn ngữ tạo hình rất gần gũi, đặc biệt trong cách tổ chức phong cảnh, phân chia không gian và sử dụng các mảng sơn đen, đỏ son, nâu và vàng.
Sự tương đồng ấy không chỉ xuất hiện ở một vài chi tiết riêng lẻ mà còn thể hiện qua toàn bộ cấu trúc bố cục, khiến tôi có cơ sở để đặt giả thuyết về một phong cách sáng tác thống nhất.
III. KHỐI SƠN ĐEN TRUNG TÂM VÀ NHỮNG CHÙM LÁ TRE TỈA VÀNG DẤU ẤN PHONG CÁCH ĐẶC BIỆT CỦA TRỊNH VÂN
Đây chính là chi tiết khiến tôi đặc biệt quan tâm khi nghiên cứu những tác phẩm sơn mài của Trịnh Vân.
Theo quan sát của tôi, chỉ cần nhìn vào khối sơn đen nổi bật gần trung tâm bức tranh, xung quanh được điểm xuyết bằng những chùm lá tre, lá trúc tỉa vàng, người xem đã có thể nhận ra một dấu hiệu tạo hình rất đặc trưng trong nhóm sáng tác của họa sĩ Trịnh Vân.
Khối đen ấy thường có hình dáng như một thân cây cổ thụ lớn, một mảng thực vật hoặc một hình khối thẳng đứng nổi bật giữa phong cảnh.
Bao quanh là những chùm lá vàng buông rủ, những lá tre được tỉa bằng các nét nhỏ, thanh mảnh và sắc nhọn.
Sự tương phản giữa màu đen sâu và sắc vàng óng ánh tạo nên một điểm nhấn thị giác rất mạnh.
Điều thú vị là chi tiết này không xuất hiện đơn lẻ mà thường đi cùng một hệ thống bố cục phong cảnh gần như thống nhất.
Phía xa là những dãy núi trùng điệp, được xử lý bằng các mảng màu nâu, đỏ và đen.
Ở trung cảnh là những thửa ruộng bậc thang, những mái nhà nhỏ thấp thoáng giữa núi đồi và cây cối.
Phía trước là những thân cây, bụi lá, cành trúc và các mảng thực vật được tỉa vàng, bạc trên nền sơn mài.
Từ cách dựng núi, bố trí ruộng đồng, xử lý cây cối cho đến vị trí của khối đen trung tâm và những chùm lá vàng bao quanh, các tác phẩm đang đối chiếu có sự tương đồng nổi bật, gần như lặp lại một công thức tạo hình.
Đặc biệt, khối đen trung tâm gần như trở thành điểm nhấn chủ đạo, giúp liên kết toàn bộ không gian phong cảnh.
Theo cảm nhận của tôi, đây không phải một chi tiết trang trí ngẫu nhiên mà có thể là một mô-típ được họa sĩ chủ ý sử dụng nhiều lần trong sáng tác.
Chính sự lặp lại ấy khiến phong cách của Trịnh Vân trong nhóm tác phẩm này trở nên rất dễ nhận biết.
Tôi cho rằng khối sơn đen trung tâm, kết hợp những chùm lá tre tỉa vàng, có thể được xem là một trong những dấu hiệu nhận diện quan trọng nhất trong phong cách sơn mài phong cảnh của Trịnh Vân giai đoạn đầu thập niên 1940.
Tất nhiên, để khẳng định đây là dấu hiệu riêng biệt của họa sĩ, cần tiếp tục nghiên cứu trên một hệ thống tác phẩm có chữ ký và xuất xứ rõ ràng.
IV. TẠI SAO NHỮNG CHIẾC TỦ MANG TÊN LÊ QUỐC LỘC LẠI CÓ BỐ CỤC GẦN NHƯ TRÙNG LẶP VỚI TRANH TRỊNH VÂN?
Khi quan sát những chiếc tủ sơn mài được Marc Labarbe, Farrando và Aguttes đưa ra đấu giá, tôi đặc biệt chú ý đến khối sơn đen lớn nằm gần vị trí tiếp giáp giữa hai cánh cửa.
Khối đen này có dáng thẳng đứng, xung quanh là những chùm lá vàng buông rủ, tạo nên một điểm nhấn thị giác rất gần với các tác phẩm Trịnh Vân giai đoạn 19421943.
Không chỉ có chi tiết trung tâm, những mảng phong cảnh xung quanh cũng cho thấy sự tương đồng đáng chú ý.
Các dãy núi, những thửa ruộng, những mái nhà nhỏ và hệ thống cây cối đều được tổ chức theo một nhịp điệu tạo hình gần gũi.
Đặc biệt, cách tỉa những bụi tre, lá trúc bằng vàng, cách xử lý các mảng cây tối màu và cách đặt chúng trên nền phong cảnh có chiều sâu khiến tôi liên tưởng trực tiếp đến những tác phẩm có chữ ký Trịnh Vân.
Theo nhận định cá nhân của tôi, sự tương đồng này không chỉ nằm ở việc cùng sử dụng kỹ thuật sơn mài hay cùng khai thác đề tài phong cảnh Việt Nam, mà còn thể hiện ở cách tổ chức những chi tiết tạo hình cụ thể, có nhiều điểm gần như trùng lặp.
Đây chính là cơ sở khiến tôi đặt vấn đề về tác giả của những chiếc tủ đang được ghi tên Lê Quốc Lộc.
Một chi tiết nữa cũng rất đáng quan tâm là một số chiếc tủ sơn mài khác được ghi nhận dưới tên Lê Quốc Lộc trên thị trường quốc tế lại thể hiện ngôn ngữ tạo hình khác biệt đáng kể so với nhóm tủ phong cảnh nói trên.
Sự khác biệt thể hiện ở cách tổ chức bố cục, xử lý hình khối, phân chia không gian và phương pháp trang trí.
Đặc biệt, trong những tác phẩm Lê Quốc Lộc khác được đưa ra đối chiếu, tôi chưa nhận thấy sự lặp lại rõ ràng của khối đen trung tâm kết hợp những chùm lá tre tỉa vàng như trong nhóm tác phẩm Trịnh Vân đang nghiên cứu.
Tất nhiên, một họa sĩ có thể trải qua nhiều giai đoạn sáng tác và sử dụng những phương pháp tạo hình khác nhau.
Tuy nhiên, khi đặt sự khác biệt ấy bên cạnh những tương đồng rất rõ giữa nhóm tủ phong cảnh và các tác phẩm có chữ ký Trịnh Vân, tôi cho rằng giả thuyết về mối liên hệ tác giả cần được nghiên cứu nghiêm túc.
Nếu những chiếc tủ này thực sự là sáng tác của Trịnh Vân, việc chúng được giới thiệu dưới tên Lê Quốc Lộc sẽ không chỉ là một vấn đề về lịch sử mỹ thuật mà còn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến giá trị thương mại và những giao dịch đã diễn ra.
V. CHỮ KÝ, XUẤT XỨ VÀ VẤN ĐỀ ĐỊNH GIÁ TÁC PHẨM
Trong nghiên cứu mỹ thuật, chữ ký và lịch sử sở hữu là những dữ kiện quan trọng, nhưng cần được đặt trong mối quan hệ với phong cách và kỹ thuật thực hiện tác phẩm.
Đối với những chiếc tủ đang được nghiên cứu, hồ sơ Farrando năm 2022 và Aguttes năm 2023 đều ghi nhận không có chữ ký.
Trong khi đó, một chiếc tủ khác từng được Marc Labarbe đấu giá ngày 7/7/2023, kích thước 131,5 × 94,1 × 51,8 cm, được catalogue ghi nhận có chữ ký L-LÔC ở phía dưới bên phải của hông phải chiếc tủ.
Tác phẩm này được ghi nhận đạt giá bán 91.000 euro.
Đây là dữ kiện quan trọng, cần được kiểm tra trực tiếp qua hình ảnh chữ ký, kỹ thuật thể hiện và lịch sử sở hữu.
Theo quan điểm của tôi, chữ ký không phải yếu tố duy nhất để nhận diện tác giả. Trong lịch sử mỹ thuật, có rất nhiều tác phẩm quý giá không mang chữ ký nhưng vẫn được xác định tác giả thông qua phong cách, kỹ thuật, xuất xứ và những tư liệu liên quan.
Ngược lại, việc một tác phẩm được ghi tên họa sĩ trong catalogue cũng không có nghĩa mọi vấn đề về tác giả đã được giải quyết hoàn toàn.
Đối với những tác phẩm không có chữ ký, việc nghiên cứu phong cách, kỹ thuật và lịch sử sở hữu càng phải được thực hiện cẩn trọng trước khi đưa ra kết luận.
Đặc biệt, việc xác định nhầm tác giả có thể dẫn đến sự chênh lệch đáng kể về giá trị thương mại.
Một chiếc tủ được đưa ra đấu giá dưới tên Lê Quốc Lộc có thể thu hút những nhà sưu tập chuyên tìm kiếm tác phẩm của họa sĩ này và đạt mức giá rất cao.
Nếu sau đó tác phẩm được xác định thuộc về một họa sĩ khác, cơ sở định giá ban đầu có thể thay đổi đáng kể.
Tuy nhiên, mức chênh lệch cụ thể cần được đánh giá dựa trên những kết quả giao dịch có thể so sánh, chứ không thể chỉ căn cứ vào tên tuổi tác giả.
Vì vậy, tôi cho rằng cần đặt ra những câu hỏi:
Các nhà đấu giá đã dựa vào tài liệu nào để ghi tên Lê Quốc Lộc đối với những tác phẩm không có chữ ký? Có tồn tại hóa đơn đặt hàng, thư từ của họa sĩ, hồ sơ gia đình sở hữu hay những tài liệu xác nhận khác hay không? Những tác phẩm này đã từng được đối chiếu với các sáng tác có chữ ký Trịnh Vân hay chưa?
Đặc biệt, thông tin Farrando công bố về mối liên hệ với Joseph Inguimberty là một đầu mối lịch sử đáng nghiên cứu, nhưng cần có thêm tài liệu gốc để kiểm chứng.
Tôi cho rằng cần phân biệt rõ giữa thông tin do nhà đấu giá công bố, chứng cứ vật chất trên tác phẩm và những nhận định dựa trên phong cách.
VI. CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU ĐỂ LÀM SÁNG TỎ VẤN ĐỀ TÁC GIẢ
Nghệ thuật sơn mài Đông Dương là một lĩnh vực đặc biệt, nơi kỹ thuật sơn truyền thống Việt Nam được phát triển thành một ngôn ngữ hội họa hiện đại trong nửa đầu thế kỷ XX.
Các họa sĩ cùng thời có thể chịu ảnh hưởng từ một môi trường đào tạo, sử dụng những chất liệu gần nhau và cùng khai thác những đề tài phong cảnh tương tự.
Chính vì vậy, việc xác định tác giả không thể chỉ dựa vào một vài chi tiết giống nhau.
Tuy nhiên, khi nhiều đặc điểm tạo hình cùng xuất hiện và lặp lại trên những tác phẩm khác nhau, từ khối đen trung tâm, những chùm lá tre tỉa vàng đến cách dựng núi, chia ruộng và bố trí cây cối, thì sự tương đồng ấy rất đáng được nghiên cứu sâu hơn.
Đối với tôi, khối sơn đen ở giữa tranh, xung quanh là những chùm lá tre, lá trúc tỉa vàng, chính là dấu hiệu thị giác nổi bật nhất khi quan sát nhóm tác phẩm Trịnh Vân trong thập niên 1940.
Đây là đặc điểm rất dễ nhận biết, có thể giúp định hướng việc nghiên cứu và đối chiếu những sáng tác khác của họa sĩ.
Khi những dấu hiệu này tiếp tục xuất hiện trên một số chiếc tủ sơn mài đang được ghi tên Lê Quốc Lộc, câu hỏi về tác giả càng trở nên đáng quan tâm.
Theo quan điểm của tôi, việc có hay không có chữ ký không thể thay thế cho quá trình nghiên cứu tổng thể. Rất nhiều tác phẩm quý không mang chữ ký, nhưng vẫn có thể được nhận diện thông qua những đặc điểm phong cách và chứng cứ lịch sử.
Tôi chưa cho rằng chỉ từ những hình ảnh hiện có đã có thể kết luận các nhà đấu giá quốc tế xác định sai tác giả. Nhưng tôi cũng cho rằng những thông tin đã được ghi trong catalogue cần được tiếp tục nghiên cứu, đối chiếu và kiểm chứng khi xuất hiện các tư liệu mới.
Nghiên cứu và thẩm định nghệ thuật không chỉ là đọc lại tên tác giả trong catalogue, mà còn phải trực tiếp quan sát hiện vật, tìm hiểu kỹ thuật, đối chiếu phong cách, kiểm tra chữ ký và nghiên cứu lịch sử sở hữu.
Với những chiếc tủ sơn mài này, tôi cho rằng cần tiếp tục tập hợp các tác phẩm có chữ ký của cả Lê Quốc Lộc và Trịnh Vân, đặc biệt là những sáng tác trong thập niên 1940, để tiến hành đối chiếu một cách hệ thống.
Đồng thời, cần tìm hiểu kỹ hơn về những chiếc tủ sơn mài khác đã được xác định là sáng tác của Lê Quốc Lộc, nhằm nhận diện rõ sự khác biệt giữa hai ngôn ngữ tạo hình.
Phải chăng những chiếc tủ sơn mài phong cảnh từng được bán với giá hàng trăm nghìn euro tại Pháp, hiện đang mang tên Lê Quốc Lộc, lại có thể là những sáng tác của họa sĩ Trịnh Vân?
Đó là một giả thuyết nghiên cứu đáng được đặt ra, nhưng câu trả lời cuối cùng cần dựa trên những chứng cứ đầy đủ và có thể kiểm chứng.
Tôi mong muốn tiếp tục trao đổi vấn đề này cùng các nhà nghiên cứu, chuyên gia thẩm định, nhà sưu tập và những người quan tâm đến lịch sử mỹ thuật Đông Dương, nhằm góp phần làm sáng tỏ hơn những giá trị và tác giả của các tác phẩm sơn mài Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Bởi trong nghiên cứu mỹ thuật, việc xác định đúng tác giả không chỉ là trả lại tên tuổi cho người sáng tạo, mà còn góp phần bảo vệ giá trị lịch sử, nghệ thuật và sự minh bạch của thị trường. Đặc biệt, điều này giúp tránh những sai lệch trong định giá tác phẩm, cũng như nguy cơ đánh tráo tên tuổi tác giả nhằm mục đích trục lợi.











