“BA NÀNG DUYÊN DÁNG” CỦA JOSEPH INGUIMBERTY SẮP ĐẤU GIÁ TẠI PHÁP: NHÌN TỪ BẢNG MÀU, BÚT PHÁP VÀ NGÔN NGỮ HỘI HỌA ĐỂ NHẬN DIỆN MỘT TÁC PHẨM

share facebook
Ngày 26/11/2026, tại Marseille, Pháp, nhà đấu giá De Baecque et Associés sẽ đưa ra đấu giá tác phẩm Les Trois Grâces (Ba nàng duyên dáng) của họa sĩ Joseph Inguimberty (1896–1971), một trong những giảng viên người Pháp có ảnh hưởng quan trọng đối với lịch sử Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương.

Tác phẩm mang số lô 450, được giới thiệu là sáng tác khoảng năm 1938, chất liệu sơn dầu trên vải, kích thước 150 × 150 cm, có chữ ký phía dưới bên trái. Mức giá ước tính trước phiên đấu là 200.000300.000 euro, chưa bao gồm phí đấu giá. Đặc biệt, nhà đấu giá công bố xuất xứ tác phẩm từ gia đình họa sĩ.

Lot 450+1

Sự xuất hiện của bức tranh khổ lớn này đã thu hút sự quan tâm của giới sưu tập và những người nghiên cứu mỹ thuật Đông Dương. Bên cạnh những đánh giá tích cực, cũng xuất hiện các ý kiến trái chiều về phong cách, cách thể hiện nhân vật, bảng màu và tính xác thực của tác phẩm.

Trước những quan điểm khác nhau, chúng tôi cho rằng cần nhìn nhận tác phẩm bằng phương pháp nghiên cứu hội họa, dựa trên những yếu tố có thể quan sát, đối chiếu và kiểm chứng, thay vì chỉ căn cứ vào cảm nhận chủ quan hoặc một vài chi tiết riêng lẻ.

Theo góc nhìn của chúng tôi, Les Trois Grâces thể hiện nhiều đặc điểm phù hợp với ngôn ngữ tạo hình của Joseph Inguimberty trong giai đoạn sáng tác tại Đông Dương. Đây không phải một sự tương đồng đơn giản về đề tài, mà là sự gần gũi trên nhiều phương diện: tổ chức bố cục, xử lý hình khối, tiết chế màu sắc, cách dựng nhân vật và đặc biệt là quan hệ giữa hình tượng con người với không gian xung quanh.

Trước hết, cần hiểu rằng Joseph Inguimberty không phải họa sĩ chỉ sáng tác theo một công thức cố định. Ông đến Hà Nội năm 1925 theo lời mời của Victor Tardieu và giảng dạy tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương đến năm 1945. Trong khoảng thời gian ấy, ông dành nhiều quan tâm cho phong cảnh, sinh hoạt và con người Bắc Bộ, đặc biệt là hình tượng phụ nữ Việt Nam.

De Baecque et Associés+1

Nhìn vào những sáng tác được đối chiếu trong loạt hình ảnh kèm theo, có thể nhận ra một đặc điểm xuyên suốt: Inguimberty quan tâm đến sự hiện diện tự nhiên của nhân vật hơn là vẻ đẹp được lý tưởng hóa một cách hoàn hảo.

Các nhân vật nữ trong tranh ông không nhất thiết phải có khuôn mặt thanh tú theo chuẩn mực cổ điển. Nhiều gương mặt được giản lược, đường nét không trau chuốt quá mức, hình thể được xây dựng bằng những mảng màu lớn. Đôi khi bàn tay, bàn chân hay những chi tiết giải phẫu cũng được xử lý khá tự do, phục vụ cho nhịp điệu tổng thể của bức tranh.

Chính điều này khiến việc đánh giá tranh Inguimberty chỉ bằng tiêu chí nhân vật phải đẹp, phải mềm mại hoặc phải chính xác tuyệt đối về giải phẫu trở nên thiếu đầy đủ.

Ở Les Trois Grâces, ba thiếu nữ Việt Nam xuất hiện trong một bố cục gần như vuông, với ba dáng đứng và chuyển động khác nhau. Người phụ nữ bên trái mặc áo dài có họa tiết ô vuông đen trên nền sáng, người ở giữa mặc áo dài sẫm màu, còn người bên phải mặc áo dài xanh nhạt. Trái dứa được đặt tại vị trí giao nhau của những cánh tay và ánh nhìn, trở thành điểm liên kết của toàn bộ câu chuyện.

Đây là một bố cục có sự tính toán, nhưng vẫn tạo cảm giác gần gũi, tự nhiên. Những cánh tay đưa ra, những ánh mắt hướng về nhau, sự thay đổi tư thế của ba nhân vật khiến bố cục có chuyển động mà không cần đến những động tác kịch tính.

Điểm đáng chú ý là nhân vật không bị tách rời khỏi không gian. Những mảng áo, khuôn mặt, phông nền đỏ có hoa văn trắng và những vùng tối được tổ chức thành một tổng thể màu sắc tương hỗ.

Nếu quan sát các sáng tác khác của Inguimberty, đặc biệt là những cảnh sinh hoạt dưới tán cây, những nhóm thiếu nữ mặc áo dài hoặc các nhân vật nghỉ ngơi trong vườn, có thể thấy ông thường sử dụng chính sự tương tác giữa con người để tổ chức bố cục.

Một người ngồi, một người đứng, một người nghiêng đầu, một cánh tay vươn ra hoặc một dáng người quay nhẹ sang bên. Những chuyển động rất nhỏ ấy được ông sử dụng để dẫn mắt người xem đi qua các nhân vật.

Đó cũng là cách tổ chức hình tượng đáng chú ý trong Les Trois Grâces.

Một trong những yếu tố quan trọng nhất khi nghiên cứu phong cách Joseph Inguimberty là bảng màu.

Ông thường sử dụng những gam xanh lá, xanh xám, vàng đất, nâu, trắng ngà và những sắc màu được giảm độ chói. Màu sắc không nhất thiết phải rực rỡ, nhưng có sự liên kết giữa các vùng sáng và tối, giữa sắc ấm và sắc lạnh.

Trong nhiều tác phẩm phong cảnh và sinh hoạt ở Đông Dương, màu xanh của cây cối không phải một màu xanh thuần nhất. Đó là sự kết hợp giữa xanh lục, xanh xám, vàng nhạt và những vùng tối gần như đen. Những mảng sáng thường được đặt xen kẽ, khiến không gian có chiều sâu mà không cần diễn tả tỉ mỉ từng chiếc lá.

Đối với hình tượng con người, ông cũng thường tránh việc sử dụng những đường viền quá cứng. Khối mặt, cánh tay và trang phục được xác lập bằng sự chuyển đổi của các mảng màu.

Ở Les Trois Grâces, bảng màu có phần nổi bật hơn bởi phông nền đỏ và hình ảnh trái dứa vàng cam. Tuy nhiên, sự xuất hiện của những màu sắc mạnh không nhất thiết tạo ra mâu thuẫn với phong cách của Inguimberty.

Điều cần quan sát là cách các màu ấy được điều tiết.

Màu đỏ phía sau không trải đều như một mặt phẳng trang trí đơn giản. Nó được chia cắt bởi những hoa văn trắng, những vùng tối và hình thể nhân vật. Áo dài xanh nhạt bên phải tạo nên sự đối lập với nền đỏ, trong khi trang phục đen ở giữa giữ vai trò cân bằng thị giác. Chiếc áo họa tiết của nhân vật bên trái đóng vai trò chuyển tiếp giữa các vùng màu.

Những tương quan này cho thấy một tư duy tổ chức màu sắc có chủ đích.

Đặc biệt, cách xử lý chiếc áo dài xanh nhạt rất đáng quan tâm. Hình khối không được tạo bằng những đường nét mô tả chi li từng nếp vải, mà bằng những mảng sáng tối tương đối rộng, có sự thay đổi sắc độ vừa đủ để diễn tả chuyển động và độ rủ của chất liệu.

Đây là một phương pháp xử lý có thể tìm thấy ở nhiều hình tượng áo dài trong những sáng tác khác được gán cho Inguimberty.

Tương tự, khuôn mặt ba nhân vật được xây dựng bằng những mảng màu tương đối dứt khoát. Ánh sáng trên trán, sống mũi, gò má và cằm được tổ chức theo hướng tạo khối, thay vì cố gắng diễn tả vẻ đẹp bằng những nét vẽ nhỏ và mịn.

Chính cách đặt màu, dựng khối và tiết chế chi tiết này là những dấu hiệu đáng để đối chiếu khi nghiên cứu phong cách của họa sĩ.

Một điểm nữa cần nhấn mạnh là Inguimberty thường quan tâm đến sự hài hòa tổng thể hơn là độ hoàn thiện đồng đều của từng chi tiết.

Ở nhiều tác phẩm, có những vùng được xử lý khá kỹ, trong khi một số vùng khác được giản lược rõ rệt. Sự thay đổi ấy không nhất thiết là biểu hiện của kỹ thuật yếu, mà có thể là lựa chọn hội họa nhằm tạo điểm nhấn và giữ cho bố cục có nhịp điệu.

Trong Les Trois Grâces, khuôn mặt và bàn tay các nhân vật có mức độ hoàn thiện khác nhau. Một số chi tiết được diễn tả tương đối rõ, trong khi các vùng trang phục và hậu cảnh được giải quyết bằng những mảng màu rộng.

Sự không đồng đều ấy cần được xem xét trong tổng thể bút pháp, thay vì tách riêng một chi tiết để đưa ra kết luận về tác giả.

Cũng cần chú ý đến yếu tố lặp lại trong sáng tác của Inguimberty.

Theo phần thuyết minh của De Baecque, Les Trois Grâces thuộc chuỗi những biến thể mà họa sĩ thực hiện quanh chủ đề Ba nàng duyên dáng và Đàm thoại. Trong những phiên bản khác, các thiếu nữ có thể trao nhau hoa sen, hộp lễ vật hoặc trái dứa. Nhà đấu giá cũng dẫn cuốn nghiên cứu và danh mục tranh của Giulia Pentcheff, trong đó một biến thể khổ nhỏ mang tên Conversation được tái hiện ở trang 108 và trên bìa sách.

 

Lot 450

Thông tin này đặc biệt đáng chú ý.

Trong nghiên cứu mỹ thuật, việc một họa sĩ trở lại cùng một đề tài, sử dụng những nhân vật tương tự, thay đổi tư thế, trang phục hoặc bố cục không phải điều bất thường. Đó là phương pháp phát triển sáng tác quen thuộc của nhiều họa sĩ.

Đối với Inguimberty, qua những hình ảnh đối chiếu, có thể thấy các nhóm phụ nữ Việt Nam, tà áo dài, không gian vườn cây, chiếc võng, những động tác trò chuyện và nghỉ ngơi xuất hiện nhiều lần.

Có bức đặt nhân vật trong không gian ngoài trời. Có bức tập trung vào một nhóm nhỏ. Có bức sử dụng bố cục đông người, với nhiều lớp nhân vật. Cũng có những sáng tác đặt trọng tâm vào quan hệ giữa hai hoặc ba người.

Sự lặp lại này tạo nên một hệ thống hình tượng có tính liên tục.

Vì vậy, khi nghiên cứu Les Trois Grâces, cần đặt tác phẩm trong toàn bộ hệ thống sáng tác ấy, thay vì chỉ so sánh với một bức tranh riêng biệt.

Đáng chú ý hơn, theo nhà đấu giá, không gian của Les Trois Grâces là một cảnh được dàn dựng trong xưởng vẽ. Chiếc ghế và tấm vải đỏ có hoa văn lớn là những chi tiết giúp nhận diện bối cảnh này. Cách sử dụng lại một số trang phục cũng được nêu trong hồ sơ tác phẩm.

Lot 450

Điều đó cho thấy tác phẩm không nhất thiết được sáng tác như một khoảnh khắc sinh hoạt được ghi chép trực tiếp ngoài trời. Đây là một bố cục được xây dựng có chủ đích, kết hợp quan sát người mẫu với việc sắp đặt hình tượng trong không gian.

Chính vì thế, sự khác biệt giữa bức tranh này và những cảnh sinh hoạt dưới tán cây không nên được xem là bằng chứng phủ nhận tác giả. Chúng có thể phản ánh những điều kiện sáng tác và lựa chọn tạo hình khác nhau.

Về xuất xứ, việc nhà đấu giá công bố tác phẩm đến từ gia đình họa sĩ là một thông tin có trọng lượng trong quá trình nghiên cứu.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa thông tin xuất xứ được công bố và hồ sơ chứng minh xuất xứ đã được kiểm tra độc lập. Đối với một tác phẩm có giá trị lớn, những tài liệu liên quan đến lịch sử sở hữu, ảnh lưu trữ, hồ sơ xưởng vẽ, tài liệu triển lãm và các kết quả kiểm tra vật liệu đều có ý nghĩa quan trọng.

Đây cũng là lý do chúng tôi cho rằng những tranh luận về tính xác thực cần được tiếp cận bằng phương pháp khoa học.

Không thể chỉ nhìn vào một khuôn mặt chưa thật mềm mại, một bàn tay được giản lược hoặc một màu sắc khác biệt rồi vội vàng cho rằng tác phẩm không phải của họa sĩ.

Ngược lại, sự tương đồng về phong cách, dù rất thuyết phục, cũng chưa thể tự nó thay thế việc giám định trực tiếp tác phẩm.

Trên cơ sở đối chiếu thị giác những hình ảnh hiện có, chúng tôi đánh giá Les Trois Grâces có nhiều dấu hiệu phù hợp với phong cách sáng tác của Joseph Inguimberty, đặc biệt trong cách tổ chức nhóm nhân vật, xử lý bảng màu, xây dựng hình khối và diễn tả những cử chỉ đời thường của phụ nữ Việt Nam.

Chúng tôi chưa nhận thấy từ các hình ảnh được cung cấp một mâu thuẫn phong cách rõ ràng, đủ để bác bỏ việc quy tác phẩm cho Inguimberty. Tuy nhiên, kết luận chắc chắn về tính nguyên bản cần có thêm cơ sở từ việc khảo sát trực tiếp, nghiên cứu xuất xứ và kiểm tra kỹ thuật.

Quan điểm ấy không nhằm né tránh tranh luận, mà để đặt tranh luận vào đúng bản chất của nghiên cứu mỹ thuật.

Một tác phẩm nghệ thuật cần được đánh giá bằng tổng hòa của nhiều yếu tố, từ lịch sử sáng tác, chất liệu, bút pháp, cấu trúc hình thể đến hệ thống tác phẩm đã được nghiên cứu và công bố.

Sự xuất hiện của Les Trois Grâces tại Marseille vì thế không chỉ là một sự kiện đấu giá. Đây còn là dịp để giới nghiên cứu và sưu tập nhìn lại một giai đoạn quan trọng trong sự nghiệp của Joseph Inguimberty, khi hội họa phương Tây gặp gỡ đời sống, cảnh sắc và con người Việt Nam.

Ở đó, hình ảnh người phụ nữ Việt Nam không đơn thuần là một đối tượng tạo hình. Qua những tà áo dài, cử chỉ trò chuyện, những khoảng lặng trong sinh hoạt và những sắc màu của không gian, Inguimberty đã xây dựng một thế giới hội họa riêng, mang dấu ấn của quá trình sống và sáng tác tại Đông Dương.

Les Trois Grâces, với quy mô lớn, bố cục ba nhân vật và sự kết hợp giữa chủ đề cổ điển phương Tây với hình tượng phụ nữ Việt Nam, là một tác phẩm đáng được nghiên cứu nghiêm túc trong hệ thống sáng tác ấy.

Và cuối cùng, trong nghiên cứu mỹ thuật, điều quan trọng không phải là đưa ra lời khẳng định thật mạnh, mà là có đủ căn cứ để bảo vệ lời khẳng định đó.

Một nhận định có giá trị phải đứng vững trước sự đối chiếu, kiểm chứng và phản biện. Đó cũng là cách cần thiết để bảo vệ giá trị đích thực của tác phẩm, uy tín của người nghiên cứu và sự minh bạch của thị trường mỹ thuật Đông Dương.

Lê Quang

Góc nhìn nghiên cứu mỹ thuật Le Auction House

Có thể là tác phẩm nghệ thuật

Có thể là tác phẩm nghệ thuật

Có thể là tác phẩm nghệ thuật

 

share facebook